و انتهاى او بايد به دلك باشد و چون دلك متقدمه و متأخرهء وى مختلف الاسم و الحكم بود بيان آن لازم آمده : بدان كه آنچه قبل از رياضت كنند مسمى است به دلك الاستعداد ، زيرا كه وى اعضا را مستعد و مهيا مىكند بهر حركت و رياضت و در اين دلك بايد كه ابتدا به لين كند و نزديك به قيام رياضت تشدد در آن نمايند ، پس به رياضت گرايند . و آنچه بعد رياضت كنند مسمى است به دلك الاسترداد و به دلك المسكن و اين دلك مفيد راحت است و مانع تحلّل رطوبات و جاذب خون و روح به اعضا و محلّل مواد كه در عضلات و قرب جلد باقيمانده باشد و از رياضت تحليل ناشده باشد . و غرض از اين دلك دو چيز است : يكى حبس رطوبات از تحلل . دوم تحلل فضول باقيه در عضل ، پس آنجا كه حبس رطوبات مقصود باشد بايد كه دلك به ادهان مرطبه مسددهء مسام كنند و آنجا كه تحليل مطلوب بود دلك فقط كافى است و اگر تدهين نيز كنند به ادهان مفتّحه محللّه بايد كرد و در اين دلك ، خواه مطلوب حبس باشد ، خواه تحليل ، اعتدال و رفق ضرورى است ، زيرا كه بدن بعد رياضت به ضعف مىگرايد و دلك در حالت ضعف معتدل بايد . و ايضا لازم است كه دلك استرداد به ايدى كثيره باشد و مراد از ايدى كثيره كثرت عدد نيست ، بلكه آن است كه مرور يد واحد بر بدن به اوضاع مختلفه و جهات متنوعه بود تا بنا بر اختلاف مواقع آن بر عضل ، اثر دلك به جميع اجزا همىرسد . الفصل الثالث في تدبير الاستحمام فصل سوم از مقالهء پنجم ثابت است در تدبير استحمام . خير الحمام ما قدم بناؤه بهترين حمام آن است كه قديم البناء بود و مع ذلك مستحكم باشد و اتسع فضاؤه و وسيع باشد فضاى آن و طاب هواؤه و خوش هوا بود و عذُب ماؤه و آب شيرين باشد و قُدّر الأتان وقودُه به قدر مزاج من أراد وروده و گرمى آتشدان حسب مزاج هر كه در آن درآيد باشد . اما نفع قدم بنا بر آن است كه تا بوى آهك شكسته باشد و انفصال ابخرهء رديه از وى منقطع گشته ، چه ، بخار آهك مضر قلب و روح است و مزيد حدّت و تجفيف در هواى حمام . و نفع اتساع فضا آن است كه تا هواى كثير در آنجا باشد و بنا بر كثرت از انفاس مستردهء مختلط به فضلات قلوب و از ابخره منفصلهء اوساخ ابدان متغير نشود ، چه ، اگر هوا اندك باشد زودتر متغير گردد و فاسد شود و به واسطهء استنشاق و وصول به قلب دل را ضرر رساند . و نفع طيب هوا نيز مخفى نيست . و مراد از طيب هوا آن است كه حمام كثير الضوء بود و خالى از دخان و روائح كريهه باشد تا مزاج دل را فاسد ننمايد ، چه ، همچنان كه دخان و روائح كريه موذى قلب است و هوا را فاسد مىسازد ، همين سان ظلمت نيز بنا بر تكدر ، هوا را فاسد مىسازد و نفس را مىگيردد ، دل را ضرر مىرساند . و نفع عذوبت آب آن است كه تا ترطيب حسب المدعا حاصل آيد . و چون در اينجا ذكر استحمام حفظ صحت مىرود و مناسب به مزاج صحيح آب شيرين است اقتصار بر اين رفته و گرنه معلوم است كه در امراض ذى رطوبت ، چون استسقا و امثال آن ، اغتسال به آب شود و اجتناب از غسل آب شيرين واجب است . و اتان به فتح همزه و تخفيف تاى فوقانى ، به معنى سنگ بزرگ است و اتَّون به تشديد فوقانى آتشدان حمام را گويند و تقدير حرارت او